على اصغر شميم
237
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
نگذارد آب استعمال كنند « 1 » . . » . طبق فصل دوم عهدنامهى مرزى در جمادى الاول سال 1303 قمرى ( 1885 ميلادى ) پروتكلى تدوين گرديد كه آن را سليمان خان صاحباختيار از طرف ايران و نيكولاگورمين كاراوايف از طرف روسيه امضا كردند و نيز دربارهى قسمت ديگرى از مرز جديد دو كشور پروتكلى به مأموريت ميرزا على اشرف خان سرتيپ مهندس سر كميسر ايران در چكيشلر و سر كميسر روسيه تدوين و امضا شد و نقشهاى از آن حدود به مقياس ( 84000 : 1 ) ترسيم گرديد . مسئلهى قريه فيروزه كه در فصل اول عهدنامهى سرحدى ، محرم سال 1299 قمرى ، خط مرزى مىبايستى از شمال آن بگذرد از طرف روسيه تزارى بار ديگر مطرح شد و روسها نسبت به انتقال قريه مزبور به ملكيت خود اصرار ورزيدند و پادشاه پير و فرسوده و شكستخوردهى ايران ناصر الدين شاه در برابر مطامع روسيه به زانو درآمد و در تاريخ 23 ذى القعدهى سال 1310 قمرى ( 27 مه 1893 ميلادى ) قرارداد جديدى شامل شش فصل دربارهى مبادله دو قريهى فيروزه و حصار و تغييرات ديگر در خطوط مرزى تدوين شد و به امضاى ميرزاى على اصغر خان امين السلطان صدراعظم و پوتسف نماينده و سفير فوق العادهى روسيه
--> ( 1 ) - لرد كرزن راجع به قرارداد فوق شرح جالب توجهى مىنويسد كه قسمتى از آن در اينجا نقل مىشود : در سال 1881 دولت نالايق ايران كه نتوانست يك مشت تركمن صحرانشين را مطيع كند و عموى شاه و سپاهيان او به دست تركمنها مغلوب گشته ناچار قبلهى عالم و شاه شاهان از دولت روس درخواست نمود شر اين تركمنها را رفع نمايند . روسها هم فورى دست به كار شده در مدت مختصرى تركمنهاى مسلح را ده نشين ساخته و قسمتى از اراضى تركمننشين را ضميمهى خاك روسيه نمودند و خواهناخواه با همسايهى ضعيف خود ايران نزديكتر شدند و براى اينكه ايالت خراسان را بيشتر تحت نفوذ و قدرت نظامى خود قرار دهند نقشهى راه عشقآباد و قوچان را پيش كشيدند . بخشى از اين راه در خاك روسيه و بخش ديگر در خاك ايران مىباشد . روسها در ضمن انعقاد قرارداد مرزى اولا كوههاى بلند مرتفع سرحدى را در مرز خودشان انداختند سپس سرچشمهى رودخانهها را نيز جزء خاك روسيه ثبت كردند كه هروقت اراده نمايند آب را از دههاى ايران قطع كنند و در نتيجه محصول خراسان را تباه سازند ( نقل از كتاب « مرزهاى ايران » ، تأليف مهندس محمد على مخير ) . اما لرد كرزن كه در اين مورد به دلسوزى و غمخوارى برخاسته و براى ايران اشك تمساح ريخته در مورد معاهدهى پاريس و مداخلهى مسلحانه بريتانيا در امور داخلى ايران حق را به جانب دولت متبوع خويش داده و غمخوارى او در مورد مرزهاى خراسان نيز بدان جهت است كه روسيه تزارى يعنى رقيب سياسى و استعمارى بريتانياى كبير چند قدم ديگر به دروازهى هندوستان مستعمرهى گرانبهاى بريتانيا نزديك شده بود .